DE KLEURENCIRKEL VAN BOUWKUNSTENAAR GERARD BEIJN

door Gerard Beijn

ONDERZOEKSVRAAG:

Een verband te zoeken naar de onderlinge samenhang van alle primaire kleuren.
Primaire kleuren zijn zichzelf > afgeleid van hun specifieke pigment!

- geen vrede en bevrediging met de huidige kleurenleren-schema's,
- het ontbreken van een expliciete plaats voor zwart, wit, grijs en de okers,
- geen kleurencirkel maar spiraal > trapsgewijze ontwikkeling > indien 'herhaling' dan met de onderweg opgedane ervaring mee te nemen en dus een nieuw bewustzijn,
- de mens centraal in kleur en niet als een bewusteloos slachtoffer,
- aansluiten en het doortrekken van de bevindingen van Goethe en Steiner, beide nog steeds inspiratiebronnen en nog niet opgedroogd,

Goethe verdichtingen van geel > oranje > rood > purper en dan?
Goethe verdichtingen van blauw > violet en dan?
Goethe het licht verduisteren > verschijning van het rood
Goethe het duister verlichten > verschijning van het blauw
     
Steiner bevestigt de verdichting van de 'glans'-kleuren,  
Steiner kleur is verbonden met wezens > eigen ervaringen bevestigen dat met het werken van verdunde sluierverf,  
Steiner licht verbonden met het verleden,  
  duister verbonden met de toekomst,  
  ertussen het heden in kleur!  
Steiner verbinding met de 12 dierenriemtekens,  
     
Stockhausen 12 melodieën van de dierenriem als ontwikkelingshouvast voor de toekomst,  

VOLGORDE VAN 'ZEKERHEDEN'

A er is een links en een rechts, een boven en een onder, een verleden en een toekomst, een open en een dicht, een licht en een duister, een idee en een materie, en alle opgenoemden hebben een midden, een middelaar, een kruis,
B de dierenriem of liever de zodiaktekens in een opeenvolgende betekenis en ontwikkeling, van 1 tot 12. Bij 12 ben je één stap verder of een heel leven of alleen maar uitgeademd om bij 1 weer in te ademen,
C uit voorgaande bestudering van de kleurenleer 'weet' ik dat er een blauwe en een rode kant in zou zitten, dat is een steun bij het 'ordenen',
D er zijn 12 plaatsen beschikbaar, dus kunnen er maar 12 kleuren een plek krijgen, welke zijn dat dan? In ieder geval zou wit, zwart en de okers een plaats moeten krijgen, want daar lag de oorsprong van mijn onvrede. Maar waarom 12 kleuren en niet een ander getal?


PLAATSBEPALING VANUIT HET LOGISCH DENKEN

Newton en Goethe hebben beiden met hun prismaproeven aangetoond dat het prisma een virtuele 'materieverschuiving' veroorzaakt. Of je nu een lichtstraal door een prisma laat schijnen (Newton) of het prisma zelf aan je oog houdt (Goethe), de zichtbare resultaten zijn hetzelfde: er bestaat altijd een volgorde in de rangschikking van de zichtbaar geworden kleuren.
De richting van de 'materieverschuiving' is bepalend voor de kleurvolgorde:
- als licht wordt tegengehouden > materie schuift van 'dicht' naar 'nul' = rood
- als licht het duister indringt > materie schuift van 'nul' naar 'dicht' = blauw

Keuze mogelijkheid:

links licht verleden geel - oranje - rood - purper,
midden kleur heden groen,
rechts duister toekomst blauw - violet.


PLAATSBEPALING VANUIT HET BESCHOUWELIJK DENKEN

Het getal 12 is in meerdere opzichten symbolisch en staat voor o.a.
-   12 maanden van het jaar,
-   12 zodiakale tekens van de dierenriem,
-   12 planeten met een relatie naar de zodiak,
-   12 discipelen rond de figuur van Christus,
-   12 melodieën van Karlheinz Stockhausen,
en 12 als som van 3 + 4 + 5 wat de volgende implicatie inhoudt:

De term 'Artes Liberalis'
Uit 5e eeuw stamt de term 'Artes Liberalis'. De schrijver Martianus Capella gebruikte deze term voor de specifieke wijsheid van een bepaald vak door een vrouwfiguur verbeeld. Wat zoveel betekend 'in de boeken vastgelegd' en in de middeleeuwen de term 'Vrije Kunsten' krijgt, de 7 vrije kunsten, onder te verdelen in het Trivium en het Quadrivium:

Trivium planeet representant vermogen vorming van
Grammatica zon Donatus moraliteit het juiste beeld
Aritmetica Mercurius Bo'thius verbinden de juiste daad
Geometrie Jupiter Euclides denken het juiste standpunt
         
Quadrivium planeet representant vermogen vorming van
Musica Venus Pythagoras liefhebben de juiste gewoonte
Astronomia Saturnus Ptolemeus herinneren de juiste herinnering
Dialectica Maan Aristoteles voorstellen het juiste oordeel
Retorica Mars Cicero spreken het juiste woord


In een aantal kathedralen komen deze vrouwen in de verstekbogen van het portaal voor.
Zie het beeldhouwwerk in het westportaal van de kathedraal van Chartres of geschilderd als 'de school van Athene' door Rafael in de Stanza della Segnatura in het Vaticaan.

In mijn kleuren'cirkel' is er een boven en een beneden. Het beneden wordt vertegenwoordigd door het 'aardse' getal zeven. De zeven staat voor de hierbovengenoemde Vrije Kunsten, die gratis ter beschikking staat of ligt in alle bibliotheken. En met gratis bedoel ik dat de kennis voorradig is, het is al uitgedacht en opgeschreven, je hoeft alleen maar moeite te doen richting plek van de bibliotheek. De zeven staat ook voor de zeven kleuren van het prismaspectrum, zij komen min of meer ook gratis tevoorschijn met een klein beetje hulp van het prisma of tegenwoordig goed te zien op de compactdisc.

Het getal vijf verwijst naar de mens. Maar wie is die mens? Behalve dat de mens biologisch is in te delen in man en vrouw, is de mens oneindig belast met zijn verleden geschiedenis. Dat begint al bij de geboorte, daar word je ontvangen bij mensen die al een verleden achter zich hebben. Dan hebben we nog niets gezegd over de plaats waar de wieg staat. In het rijke Westen staat vast een wieg. In het arme door honger en oorlog geteisterde Afrika mag je blij zijn dat er 'iets' is van een onderkomen. De mens is zo onvoorstelbaar complex dat het nagenoeg niet te bevatten is wat voor gevolgen zijn of haar handelen heeft. De geschiedenis leert ons in ieder geval dat de mens tot alles in staat is, zowel ten voordele als ten nadele van de aardbol waarop wij leven. De kleuren die ik het getal vijf verbind zijn ook 'menselijk'. De kennis is niet voorradig in tegenstelling tot de 'zeven', je bent op jezelf aangewezen, je moet het zelf doen. De vijf kleuren maken een verbinding met het verleden (wit) en de toekomst (zwart).

PLAATSBEPALING mede met de ANALOOG VAN DE ZODIAK

De cirkelvormige figuur van de zodiak is zodanig in het platte vlak getekend dat het teken één, Aries, links begint en naar onderen toe het vervolg. Zo staat dan het teken tien, Capricornus, bovenaan en teken vier, Cancer, onder. De contradictie is dat de zodiak geen 'boven en onder' heeft maar wel een 'tegen-over-elkaar'.

De kleur zwart en het getal acht hebben een relatie. Op de achtste plaats in de zodiak staat het teken Scorpio. De betekenis van dit teken is onder andere de dood en de opstanding, de feniks die herrijst uit de as van het verbrandde verleden. De acht, zo geschreven, verticaal, is het beeld van de lemniscaat, het in elkaar grijpen van boven - het geestelijke - en beneden - het stoffelijke -. In het midden is er een open 'speelruimte' voor de mens tussen de spanning van het leven en de dood. De lemniscaat is ook de band van Möbius, een beeld prachtig weergegeven door de kunstenaar M. C. Escher. De architect Ben van Berkel heeft op dit principe een woonhuis ontworpen.

De acht, zo geschreven, horizontaal, heeft de betekenis van het begrip oneindig. Er is geen begin en ook geen eind, er is een continu zijn. De acht is het beeld van de omslag, van het ene stadium die een relatie met het verleden heeft > 'terug' en een relatie naar de toekomst > 'heen'. Zwart is de enige kleur waar geen enkel misverstand over kan bestaan, er bestaat geen licht-zwart of donker-zwart.
Met de bepaling van zwart in relatie tot Scorpio ligt tevens het links en rechts vast maar ook de blauwe kant van de ordening. De grenskleur van zwart naar blauw is violet. Violet zou de donkerder moeten zijn dan blauw en lichter dan zwart.

Met violet op zeven, Libra, de Weegschaal, sluit violet de reeks van zeven af, de zeven prismakleuren. Libra is het beeld van het evenwicht. Het wankele evenwicht dat ieder moment kan doorslaan naar een kant. Ook hier kan sprake zijn van heen (toekomst of verder) of terug (verleden). Welk besluit weegt zwaarder, soms word je voor dat dilemma gesteld en kun je wel of niet daarvan de gevolgen overzien. Soms geeft het terugkijken een duidelijk beeld van de situatie of gevolgen. In de toekomst kijken is niet mogelijk, je ziet niets dan de inktzwarte duisternis. Soms is het vertrouwen op je kunde en kennis het mogelijk vervolg van verder te gaan.

Als je verder gaat dan ga je door de Scorpio-fase heen naar het onvermijdelijke licht. Want zwart op plaats acht genereert wit op plaats tien, Capricornus, Steenbok. Want grijs zal er tussenin moeten staan. Wit op de tiende plaats is in dit schema de 'hoogste' kleur. Het dier steenbok heeft altijd de neiging boven op een verhoging te gaan staan, dat is de aard van het beestje. Als je hoog staat heb je ook het meeste uitzicht, maar uitzicht op wat? Is uitzicht hetzelfde als inzicht. Is de mens in die fase de mens met het meeste inzicht? En wat doe je met dat inzicht? Liefhebben of onderdrukken, les geven in je vak of kennis onthouden, want de armen zijn zalig van geest en dus maximaal manipuleerbaar! Wit is een ongenaakbare kleur of fenomeen. Wit laat alles zien of juist niet! Wit belooft alles in huis te hebben maar maakt zij dat ook waar? Was er eerst wit-licht en dan pas zwart-duister? Is wit niet de representant van het goede en dus zwart die van het kwaad? Is er licht en donker wit? Ja, titaanwit is blauw, zinkwit is geel en loodwit is rood!

Tussen wit en zwart ligt de balans van het grijs. De enige kleur die met alle mogelijke andere 'bonte' kleuren is te combineren. Sagittarius is het zodiakteken op negen, Boogschutter. Boogschutter is bij uitstek het beeld van 'moeten' kiezen. Als je een boog en peil hebt dan moet je een keuze maken waarop je de pijl richt. Keuzes maken is een oneindig moeilijke bezigheid. Er zijn heel simpele keuzes die verdere ingewikkelde complicaties kunnen genereren. Als je een gevechtsstraaljager koopt, dan kun je er niet of nauwelijks mee toervliegen?

De minister van defensie ziet je al aankomen. Deze keuze om straaljagers in de Verengde Staten te kiezen maakt de Eenwording van Europa zwakker. Als de VS onze vijand wordt... ! Kiezen is een normale bezigheid, je doet het dagelijks meerdere keren. Grijs is een mengkleur tussen uitsluitend zwart en wit met geen andere kleur aan toe gevoegd. Dat grijs andere kleuren prima kan 'verdragen' komt omdat grijs zelf geen keuze maakt, grijs geeft de gelegenheid te kiezen, het is aan jou.

Nu blijft de kleur blauw nog even liggen. Om deze kleur de goede plaats te geven ga ik eerst naar een andere uiterst bijzondere kleur: groen. Volgens Goethe is groen de enige mengkleur die er is, het gevolg van geel en blauw. Geel en blauw zijn tegenpolen, zij vertegenwoordigen de aspecten van het verleden (geel) en de toekomst (blauw). Of, zoals Goethe het uitdrukt, geel is aan het licht verwant en blauw aan het duister. Dus groen heeft een plaats naast het blauw. Om de juiste plek in beeld te krijgen omschrijf ik nu een paar bijzondere fenomenen. Als je in een grote diepe witte emmer water giet dan veranderd het wit van de emmer in een soort groene kleur. Als je een stuk helder transparant glas op zijn zijkant bekijkt dan zie een soort groene kleur. Er is dus een relatie tussen wit en groen en transparant (water en glas). In de vroege 17e-eeuw hebben mensen aan verschillende kleuren de naam van de stof gegeven waar de kleur van werd gemaakt of op lijkt. De kleur groen kreeg de naam viridis. Viridis staat vrij vertaald voor de termen: fris, jong leven, een onstoffelijke duiding. Water en de transparantheid van glas hebben een relatie met die onstoffelijkheid. Voor mij krijgt groen de relatie tegenover de plaats van wit, dus op vier, Cancer het zodiakbeeld Kreeft. Vier is het getal van de aardse materie, de kubus, mogelijk de beroemde hoeksteen waarop de maatschappij gebouwd is. Tot zover ik kan waarnemen is de maatschappij ingedeeld in vakjes en hokjes, de kubus is in die zin het makkelijkst te stapelen, eentonig maar mooi overzichtelijk.

Blijft over de plaats van het blauw. Omdat het groen op de onderste, vierde plaats komt zijn er twee plekken over voor blauw. In tegenstelling tot de eenduidigheid van zwart en wit zijn er meer soorten blauw, maar er komen twee blauwen expliciet naar voren: kobalt en ultramarijn. Van alle blauwe pigmenten is kobalt het meest blauw.

Dat klinkt vreemd, maar bijvoorbeeld ultramarijn is een violette kleur blauw, daarmee direct geschikt als buur van violet zelf. Dan blijft 'vanzelf' kobalt over als de koningskleur op het zodiakteken Leo, Leeuw.

Op dit moment is door de primaire keuzeplaats van zwart de rechterhelft van de cirkel compleet. Omdat eerder het getal van zeven genoemd werd als de prismatische kleuren krijg je naar links geordend naast groen > geel, > oranje en > rood. Rood is de eerste kleur van het spectrum en violet de laatste. Dus rood op nummer één klopt voorlopig. Het eerste zodiakteken is Aries, Ram. Als er een kleur is die een relatie met de opgewonden assertiviteit van Ram heeft is dat vermiljoen. Vermiljoen is het meest briljante rood. Snel gepikeerd, lange tenen en altijd bereid om met hoge snelheid er vandoor te gaan. Oranje op de tweede plaats met als zodiak teken Taurus, Stier. Oranje past daar goed bij. Oranje is het midden tussen rood en geel, heeft de rust inzicht maar kan het vuur van de voorgenomen onderneming warm houden, oranje vergeet niets, belofte maakt schuld.
Geel op het derde teken van de zodiak, Gemini, Tweeling. Bij uitstek het zonovergoten rijpe beeld van de beginnende zomer.

Er blijven nog drie kleuren over: purper en oker. Het zal niet moeilijk zijn de plek van het purper op de 11e plaats te situeren. Het kan niet anders dat naast het wit de tere kleur van purper daar op zijn plaats is. Het 11e beeld van de zodiak is Aquarius, waterman. Purper is de kleur het dichtste bij het jonge pasgeboren mensenleven. Aquarius is het teken van de samenwerking. Mensen horen met elkaar samen te werken in plaats van elkaar naar het leven te staan. Elk mens wordt als een onschuldig, hulpeloos mensenkind geboren. Ja inderdaad, de plaats van de wieg is veelbetekenend, maar dat neemt niet weg dat ieder van elkaar kan leren zolang respect de hoofdzaak blijft. Daarom kan het 12e beeldkleur marroon zijn. De eerste keer dat ik mij werkelijk bewust werd van die kleur was tijdens een zeer indrukwekkende tentoonstelling van Mark Rothko. Hij heeft een aantal schilderijen gemaakt puur en alleen in die kleur.

Het lijkt wel of in dit rood alle kennis en inzichten berustend verborgen liggen. Gebalde wijsheid. Dat is ook het 12e zodiakteken Pisces, Vissen.
Het is het beeld om terug te mogen schouwen in de rust iets gedaan te hebben waar je verantwoordelijk voor bent. Soms is dat tergend pijnlijk, soms is het een fantastisch uitzicht.

Nu zijn al de twaalf benoemde kleuren van pigmenten gemaakt die ieder op zichzelf een bepaalde fabriekmatige bewerking hebben ondergaan. Sommige heel simpel als het roet van het zwart. Anderen uiterst complexe koolwaterstofverbinding zoals het purper als zij niet gemaakt is van schildluis of de purperslak. De enige kleur, en het zijn er wel honderden, die de aarde zelf toebehoren, zijn de okers. Oker is de verzamelnaam van alle pigmenten die je 'zo' van de grond kunt oprapen, schoonmaken, fijn vermalen en indien je dat wilt een weinig roosteren. De zogenaamde verontreinigingen als ijzer, mangaan, kalk of zwavel geven het de diversiteit aan kleur. De terechte plaats voor deze prachtige kleur is het midden. Met die plaats maak ik ook duidelijk dat dit geen kleuren'cirkel' is, maar een schema voor mijn houvast.

Ten slotte: bovenstaand is een onderdeel van mijn Jeanne d'Arc - project. De kleuren uit 'mijn' cirkel ligt ten grondslag aan de ordening van de beelden.


Jeanne d'Arc-project, 10 februari t/m 3 juni 2006
De serie van 13 schilderijen die Gerard Beijn maakte aan de hand van zijn kleurencirkel en de geschiedenis van Jeanne d'Arc zijn te zien in diverse weekeinden.
Op vrijdagen houdt Gerard Beijn een lezing met powerpointpresentatie om 16.00 uur.
Adres: bedrijventerrein Woudfennen, Joure, Friesland, Marconiweg 4. Meer preciese infomatie via telefoonnummer 010-590 2048.

Inloggen

 
gebruikersnaam:  
 
wachtwoord:  
 
 
 
   
Wachtwoord vergeten?  

Klik hier om uw gegevens te wijzigen

 

Stichting Kleurenvisie
Klarendalseweg 31
6822 GA Arnhem